Pentagon chce 30 mln dolarów na wykrywacz kłamstw z kamerą i AI. W Unii ten sam sprzęt podlegałby trzem różnym zasadom

W 2003 roku Krajowa Rada Badań (National Research Council), część amerykańskich akademii nauk, rozpisała na liczbach, co się dzieje, gdy wariografem bada się po kolei wszystkich pracowników. W przykładzie z 10 000 osób, wśród których ukrywa się 10 szpiegów, test łapie ośmiu z nich i przy okazji oznacza jako podejrzanych 1598 lojalnych ludzi. Dwadzieścia trzy lata później Pentagon prosi o 30,3 mln dolarów, żeby tę samą metodę przenieść na kamery i algorytmy.

Program nazywa się Polygraph+ albo Polygraph Next i prowadzi go DCSA, agencja Departamentu Obrony od sprawdzania pracowników i kandydatów. Według dokumentu budżetowego z kwietnia 2026 roku ma rozwijać dwie rzeczy. Pierwsza to tak zwany standoff sensing, czyli pomiar tętna, oddechu i innych reakcji ciała z odległości, bez przyklejania czujników. Druga to automatyczna ocena wyniku przez algorytmy uczenia maszynowego i narzędzia wspierające decyzję egzaminatora. Narzędzie ma służyć do weryfikacji kandydatów i do wykrywania zagrożeń wewnętrznych, czyli ludzi przekazujących informacje na zewnątrz. Kongres jeszcze wniosku nie zatwierdził.

Tabela kosztów w dokumencie DCSA rozkłada kwotę na lata: 6,421 mln dolarów w 2027 roku, potem 6,449, 6,158, 5,660 i 5,654 mln. Suma daje 30,342 mln, stąd 30,3 mln w relacjach prasowych. W latach 2025 i 2026 ta pozycja ma zero. W rubryce kosztu do zakończenia jest wpis »Continuing«, więc pięć lat to horyzont planowania budżetu, a nie długość programu.

Plan na pierwszy rok też wykracza poza laboratorium. DCSA zapisała w nim zwiększenie produkcji, pilotaże w programach wariograficznych innych agencji federalnych oraz magazyn danych w chmurze z narzędziami do ich analizy i poprawiania oprogramowania.

Projekt ma korzenie w 2023 roku. Defense Innovation Unit, jednostka Pentagonu kupująca technologie od firm prywatnych, ogłosiła wtedy nabór i z ponad 25 zgłoszeń wybrała dwie firmy. Presage twierdzi, że mierzy tętno i oddech zwykłą kamerą. Altec pokazał prototyp śledzący ruchy głowy, temperaturę skóry twarzy i aktywność porów. DIU zapowiadała dwa lata budowy prototypu. DCSA nie odpowiedziała na pytania MIT Technology Review o szczegóły, a DIU odmówiła komentarza.

Klasyczny wariograf od lat dwudziestych XX wieku mierzy ciśnienie krwi, tętno, oddech i pot. Egzaminator porównuje reakcję na pytanie kontrolne, na przykład czy niebo jest niebieskie, z reakcją na pytanie właściwe. Amerykańskie Stowarzyszenie Wariograficzne podaje skuteczność od 80 do 94 procent.

Problem wynika z proporcji. Gdy winnych jest garstka, a niewinnych tysiące, nawet dobry test produkuje głównie fałszywe alarmy. Departament Obrony zatrudnia według MIT Technology Review 2,8 mln osób. Raport NRC zauważył też, że wariograf odstrasza i skłania do przyznania się, ale tylko dopóty, dopóki ludzie wierzą w jego skuteczność.

Sztuczna inteligencja mogłaby znaleźć w danych wzory niewidoczne dla egzaminatora. Według Kyri Kotsoglou, specjalisty od wariografu w wymiarze sprawiedliwości z Northumbria University, połączenie AI i wariografu to »najgorsze z obu światów«. Powód jest prosty: algorytm uczy się na zapisach dawnych badań, a nikt nie wie, które z nich dały trafny wynik. Nie ma więc wzorca, z którym dałoby się porównać odpowiedź maszyny. Marion Oswald, profesor prawa, mówi wprost, że nawet komplet zapisów ze wszystkich badań nie powie, czy były one trafne. Wcześniejsze próby, w tym brytyjski Silent Talker włączony do unijnego pilotażu graniczego iBorderCtrl i amerykański AVATAR, według MIT Technology Review po cichu zniknęły.

Rozporządzenie o sztucznej inteligencji (AI Act) wymienia wariografy i podobne narzędzia oparte na AI wprost w dwóch miejscach załącznika III: przy organach ścigania oraz przy urzędach od migracji, azylu i kontroli granic. W obu przypadkach to systemy wysokiego ryzyka. Obowiązki dla tej grupy zaczną działać 2 grudnia 2027 roku, po przesunięciu w pakiecie Digital Omnibus.

W części o zatrudnieniu wariografów wprost nie ma, ale na liście systemów wysokiego ryzyka jest AI do rekrutacji i oceny kandydatów. Mocniej działa zakaz z art. 5 ust. 1 lit. f, obowiązujący od 2 lutego 2025 roku: systemy AI nie mogą wyciągać wniosków na temat emocji osoby w miejscu pracy, poza celami medycznymi i bezpieczeństwa. Holenderski urząd ochrony danych, według analizy Future of Privacy Forum, obejmuje tym zakazem także rekrutację i selekcję kandydatów. Jest jedna luka. Definicja systemu rozpoznawania emocji mówi o »emocjach lub zamiarach«, a sam zakaz tylko o emocjach. Analitycy Future of Privacy Forum wskazują, że wnioskowanie o zamiarach wydaje się z zakazu wyłączone. Holenderski urząd czyta przepis szerzej i obejmuje nim także zamiary. Zamiar okłamania rozmówcy leży dokładnie na tej granicy.

Trzeci przypadek to wojsko. Art. 2 ust. 3 wyłącza z rozporządzenia systemy AI używane wyłącznie do celów wojskowych, obronnych lub bezpieczeństwa narodowego. Europejska armia sprawdzająca własnych żołnierzy takim urządzeniem działałaby poza AI Act.

Polska ma już punkt odniesienia. Biuro Spraw Wewnętrznych Policji rozszerza rekrutację o badanie psychofizjologiczne z użyciem poligrafu. Szczegóły określa rozporządzenie MSWiA z 14 lutego 2025 roku. Po negatywnym wyniku kandydat może spróbować ponownie najwcześniej po 12 miesiącach. Gdyby wynik takiego badania oceniał algorytm, byłby to system do oceny kandydatów, czyli system wysokiego ryzyka, a przy wnioskowaniu o emocjach wchodziłby w grę zakaz z art. 5.