Życie codzienne·30 września 2026·5 min

Cena pod konkretnego klienta jest legalna. Sklep musi tylko uprzedzić

Obowiązek działa w Polsce od 1 stycznia 2023 roku, a informacja nie musi mówić, o ile cena odbiega od innych ani z jakich danych ją wyliczono. W USA organizacja konsumencka Groundwork Collaborative przetestowała aplikację do zakupów spożywczych Instacart: 74 procent badanych produktów miało kilka cen naraz.

Starsza kobieta w supermarkecie ogląda opakowanie dziesięciu jajek nad wózkiem z zakupami
Zdjęcie ilustracyjne

Na skróty

  • Amerykańska organizacja konsumencka Groundwork Collaborative, kierowana przez Lindsay Owens, autorkę nowej książki „Gouged”, opisała w grudniu 2025 roku, że w jej teście aplikacji do zakupów spożywczych Instacart 74 procent badanych produktów miało jednocześnie kilka cen.
  • Od 1 stycznia 2023 roku polska ustawa o prawach konsumenta nakazuje sklepowi uprzedzić przed zawarciem umowy, że cenę ustalił automat pod konkretnego klienta.
  • Przepis nie każe podawać, o ile cena jest inna ani z jakich danych ją wyliczono, a ceny zmieniane według popytu nie wymagają żadnej informacji.
  • UOKiK (Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) po wejściu przepisów zapowiedział kontrole w sześciu sieciach i pisma do około 40 sklepów internetowych, a o cenach dynamicznych w przewozie osób mówił w 2023 roku, że są dopuszczalne.
  • W badaniu zleconym przez Komisję Europejską w 2018 roku mniej niż 20 procent uczestników rozpoznało personalizację ceny, nawet gdy ich dotyczyła.
  • Agencja Reuters opisała 29 września 2026 roku system AI McDonald's liczący osobną cenę menu dla każdego z prawie 14 tysięcy lokali. We Fresno w Kalifornii ten sam Big Mac kosztował w dwóch lokalach sieci 5,69 i 6,89 dolara.
  • System ocenia gotowość do zapłaty w okolicy restauracji, a polski obowiązek uprzedzania dotyczy tylko ceny dopasowanej automatem do konkretnego klienta. McDonald's zaprzecza, że AI ustala ceny.
  • Prezes McDonald's powiedział inwestorom w sierpniu 2026 roku, że odstępstwa od zalecanych cen bywają tematem przeglądów franczyzobiorców; zaleceń dla menu poniżej 3 dolarów nie przyjęła około jedna trzecia z nich.
  • W Polsce franczyzodawca może ceny zalecać, ale nie narzucać: w 2013 roku Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ukarał za sztywne ceny operatora sieci restauracji Sphinx.

Tuzin jajek w jednym sklepie sieci Safeway w Waszyngtonie kosztował w tej samej chwili 3,99, 4,28, 4,59, 4,69 albo 4,79 dolara. Kupujący widzieli różne kwoty. Pokazywała je amerykańska aplikacja do zakupów spożywczych Instacart. W Unii Europejskiej cena dopasowana do klienta jest dozwolona. Polskie prawo od 1 stycznia 2023 roku wymaga tylko, żeby sklep o niej uprzedził.

Te ceny opisała w grudniu 2025 roku Groundwork Collaborative, waszyngtońska organizacja pilnująca wielkich firm. Owens rozwija temat w nowej książce „Gouged” (w wolnym przekładzie „Oskubani”). W rozmowie z magazynem Wired z 29 września 2026 roku nazywa takie praktyki cenami z nadzoru: firma szacuje z danych o konkretnej osobie, ile ta osoba gotowa jest zapłacić. Jedna cena dla wszystkich trwała według Owens około 150 lat, od metek Johna Wanamakera w domu towarowym w Filadelfii. Kieruje nią Lindsay Owens.

437 osób, te same produkty, różne ceny

Groundwork zrobiła test razem z Consumer Reports, amerykańskim pismem testującym produkty, i redakcją More Perfect Union. 437 osób w czterech miastach dodawało jednocześnie do koszyka te same produkty z tego samego sklepu, bez płacenia. 74 procent produktów z testu miało więcej niż jedną cenę. Średnio najwyższa cena była o 13 procent wyższa od najniższej, a skrajne różnice sięgały 23 procent. Autorzy raportu szacują, że czteroosobowa rodzina trafiająca na przeciętne wahania z testu wydałaby w ten sposób około 1200 dolarów rocznie więcej. To mniej więcej 100 dolarów co miesiąc.

Instacart przyznał w oświadczeniu dla telewizji ABC News, że takie testy prowadzi. Stacja ABC7 zacytowała je 10 grudnia 2025 roku: to testy ograniczone, krótkie i losowe. Mają pomagać sklepom ustalić, na czym klientom zależy. Mają też utrzymać przystępne ceny podstawowych produktów. Firma zapewniła, że ceny nie zależą od danych osobowych klienta, na przykład dochodu czy historii zakupów.

Owens widzi w sztucznej inteligencji nowe narzędzie do starej sztuki namawiania klienta, żeby kupił więcej. Powołuje się na Walmart: według tej sieci łączna kwota koszyków składanych z asystentem zakupowym Sparky jest o 35 procent wyższa niż bez niego. Owens nazywa to wczesnym ostrzeżeniem.

W Polsce wystarczy uprzedzić

Amerykanie dopiero piszą przepisy. Według Owens w 2026 roku powstały dziesiątki projektów ustaw, część podpisano w Connecticut, New Jersey i Marylandzie. W Unii obowiązek wprowadziła dyrektywa Omnibus z 2019 roku, pakiet poprawek do prawa konsumenckiego. W Polsce trafił do art. 12 ustawy o prawach konsumenta i działa od 1 stycznia 2023 roku. Sprzedawca przez internet informuje o „indywidualnym dostosowaniu ceny na podstawie zautomatyzowanego podejmowania decyzji, jeżeli przedsiębiorca takie stosuje”. Robi to przed zawarciem umowy.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) w poradniku dla kupujących podaje przykłady: cena zależna od lokalizacji, urządzenia albo historii przeglądanych stron. Unijny portal dla konsumentów Your Europe dodaje, że sama praktyka nie jest nielegalna. Wymagana jest przejrzystość.

Na tym obowiązek się kończy. Przepis nie każe podawać, o ile cena odbiega od innych, z jakich danych ją wyliczono ani ile płaci sąsiad. Międzynarodowa kancelaria Freshfields opisała w grudniu 2024 roku unijny przegląd prawa konsumenckiego. Według tego omówienia prawo wymaga informacji o samej obecności personalizacji, bez wyjaśnienia, jak ją zastosowano. Ten sam przegląd uznał dowody na personalizację cen za wciąż niepełne.

Ceny dynamiczne, zmieniane według popytu, zostają poza przepisem. Kancelaria Affre i Wspólnicy pisała w sierpniu 2022 roku, że o takich mechanizmach sklep informować nie musi, bo nie zależą od osoby klienta. Losowy test w rodzaju tego z Instacart to przypadek otwarty. Przepis mówi ogólnie o zautomatyzowanym podejmowaniu decyzji. Motyw 45 dyrektywy (punkt wstępu wyjaśniający cel przepisów) mówi o profilowaniu pozwalającym sprzedawcy ocenić siłę nabywczą kupującego. Czy obowiązek obejmuje losowanie, żadne z przywołanych źródeł nie rozstrzyga. Wyroku w takiej sprawie źródła nie podają.

UOKiK patrzył na promocje i przewozy

W styczniu 2023 roku, zaraz po wejściu przepisów, UOKiK zapowiedział kontrole Inspekcji Handlowej w sześciu sieciach handlowych. Do około 40 firm z handlu internetowego poszły pisma w sprawie możliwych nieprawidłowości. Jako najważniejsze nowości urząd wymienił jasne informowanie o obniżkach, zasady kolejności ofert w wynikach wyszukiwania i wiarygodność opinii. Cen pod klienta relacja Infor nie wymienia.

W kwietniu 2023 roku Katarzyna Araczewska, zastępca dyrektora w UOKiK, mówiła o cenach dynamicznych, szczególnie w przewozie osób. Nazwała je praktyką dopuszczalną. W listopadzie 2025 roku UOKiK razem z włoskim urzędem konsumenckim AGCM stanął na czele projektu o sztucznej inteligencji w ICPEN, międzynarodowej sieci urzędów ochrony konsumentów. Tak opisał to serwis Telepolis. Publicznie znanej decyzji UOKiK wobec sklepu, który przemilczał cenę dopasowaną do klienta, nie udało się ustalić.

Z zewnątrz trudno to rozróżnić. W marcu 2024 roku czytelnik serwisu money.pl szukał z targów w Essen lotu do Warszawy w PLL LOT.

Ten sam lot PLL LOT, marzec 2024, relacja czytelnika money.pl

1437,23 zł

na telefonie, z cenami w złotówkach

ok. 1170 zł

na laptopie w hotelowej sieci: 271,58 euro

LOT odpowiedział, że cena zależy od rynku sprzedaży i zapowiedział ustalanie jej według miejsca startu podróży.

Przewoźnik odpisał redakcji, że różnice nie mają służyć wyższym cenom na rynku polskim. Klient widział jednak tylko dwie liczby. W badaniu zleconym przez Komisję Europejską w 2018 roku mniej niż 20 procent uczestników rozpoznało personalizację, gdy obniżono im cenę na podstawie historii wyszukiwania. Systematycznego personalizowania cen raport w ośmiu krajach Unii nie wykazał. Częsta była za to personalizacja doboru i kolejności ofert: 79 procent badanych stron w Polsce, najwięcej w badaniu, i 42 procent w Niemczech.

Porównanie z konkurencją niczego nie wykaże

Owens radzi porównywać ceny w obrębie jednej marki: po zalogowaniu i bez, w aplikacji, na stronie i w sklepie stacjonarnym. Tańszy konkurent nic o tym nie mówi. Wanamaker przyklejał metkę, żeby każdy widział tę samą cenę. Polska ustawa każe dziś tylko uprzedzić, że każdy może widzieć inną.

Czytaj też

Kanał bez algorytmu jest prawem. Facebook sam pisze, że kasuje ten wybór po zamknięciu aplikacji

Unijne prawo od 2023 roku każe dużym platformom dać opcję bez profilowania. Nie każe im jej zapamiętać. Tu są ścieżki klikania dla pięciu serwisów i informacja, u którego wybór faktycznie zostaje.

McDonald's wycenia okolicę, nie klienta

Agencja prasowa Reuters opisała 29 września 2026 roku system cenowy McDonald's. Podstawą są zrzuty ekranu panelu dla franczyzobiorców (właścicieli lokali działających pod marką sieci) z sierpnia i rozmowy z dziewięcioma osobami znającymi strategię firmy. Algorytm analizuje transakcje z prawie 14 tysięcy restauracji i liczy „optymalną cenę” każdej pozycji menu w każdym lokalu, od Big Maca po tańszą kawę dla seniorów. Panel pokazuje właścicielowi komunikaty w rodzaju „restauracja wykazuje średnią wrażliwość na cenę”. Ocena opiera się częściowo na tym, ile klienci z okolicy są gotowi zapłacić. Reuters pisze o USA i części innych rynków, bez wymieniania których. Czy system działa w polskich restauracjach sieci, źródła nie podają.

Big Mac w dwóch restauracjach McDonald's we Fresno w Kalifornii, wrzesień 2026, aplikacja sieci

5,69 dol.

lokal prowadzony przez samą sieć

6,89 dol.

drugi lokal sieci, dwie mile (około 3 km) dalej: o 21 procent drożej

Reuters nie potwierdził, czy różnica wynika z rekomendacji systemu, czy z innych czynników. Sieć tłumaczy, że lokale oddalone o kilka mil mogą należeć do odrębnych rynków.

Według dwóch byłych pracowników cytowanych przez Reutersa platformę AI prowadzi firma analityczna Tiger Analytics, a McDonald's dostarcza jej reguły i cele, na przykład więcej klientów albo wyższy zysk. Tiger odmówił komentarza. Jonathan Maze z amerykańskiego serwisu branży restauracyjnej Restaurant Business napisał 30 września, że sam portal cenowy zbudowała firma doradcza Deloitte.

McDonald's nazwał ustalenia agencji spekulacją. Jon Banner, szef sieci do spraw wpływu społecznego, napisał w serwisie X, że AI nie ustala cen Big Maca, nie zmienia ich automatycznie i nie decyduje, ile płaci konkretny klient. Ceny według niego ustalają franczyzobiorcy. Pięciu z nich powiedziało jednak Reutersowi o naciskach centrali. Od stycznia 2026 roku standardy sieci wymagają od właścicieli „konstruktywnej współpracy” z zatwierdzonym konsultantem cenowym i jego narzędziami. Centrala zarabia głównie na procencie od przychodów restauracji, niezależnie od marży pojedynczego lokalu.

Gdzie przebiega granica przepisu

Zdanie Bannera o konkretnym kliencie trafia dokładnie w granicę polskiego przepisu. Art. 12 ustawy o prawach konsumenta mówi o „indywidualnym dostosowaniu ceny” przez automat. Według sieci i serwisu Restaurant Business McDonald's nie ustala cen pod pojedynczych klientów. Podobny argument kancelaria Affre i Wspólnicy stosowała do cen według popytu: nie zależą od osoby klienta, więc informacja nie jest wymagana.

Ryzyko prawne leży gdzie indziej. Regulamin panelu przypomina franczyzobiorcom, że mogą być dla siebie konkurentami, i każe im przestrzegać prawa antymonopolowego. William Kovacic, były członek amerykańskiej Federalnej Komisji Handlu (urzędu pilnującego konkurencji i praw konsumentów), nazwał ten zapis przyznaniem, że problem może istnieć. Urzędy antymonopolowe sprawdzają algorytmy cenowe pod kątem zmowy. Inni eksperci cytowani przez Reutersa oceniają to ryzyko jako niskie. Powód: konkurentami są tu franczyzobiorcy jednej marki. Polski przepis każe uprzedzać o cenie dopasowanej automatem do konkretnego klienta. Cena wyliczona dla okolicy lokalu pod ten obowiązek nie podpada.

Zalecenia z rejestrem odstępstw

Pełną depeszę Reutersa przedrukował 30 września australijski serwis technologiczny iTnews. McDonald's używa jakiejś formy narzędzia AI do cen co najmniej od 2019 roku. Według dokumentów sieci zalecenia cenowe trafiają do franczyzobiorców co najmniej trzy razy w roku. Trzech z nich powiedziało agencji, że system pogłębił różnice cen tego samego produktu między lokalami, także między dzielnicami jednej okolicy. Czerwcowy dokument dla właścicieli lokali zawiera szczegółowy zapis ich odstępstw od zaleceń. Centrala śledzi wykonanie.

W sierpniu prezes McDonald's Chris Kempczinski powiedział inwestorom, że po zmianach w przeglądach biznesowych franczyzobiorców „niestosowanie się do cen w niektórych przypadkach” jest częścią tych rozmów. Podczas sierpniowej konferencji wynikowej wskazał właścicieli pomijających zalecenia dla menu poniżej 3 dolarów. To około jednej trzeciej wszystkich franczyzobiorców. Ich wyniki nazwał „znacznie słabszymi”, bez wyjaśnienia, jak to ustalono. Od centrali zależy, czy właściciel przedłuży umowę albo otworzy kolejny lokal.

Pięciu franczyzobiorców opisało agencji różne formy nacisku. Jedna była właścicielka lokalu przymusu nie odczuwała. Karen King, do niedawna właścicielka restauracji sieci, mówiła o telefonach z centrali po odejściu od zalecanych cen. „Właściwie nie ma już wielkiego wyboru”, powiedziała. McDonald's do jej słów się nie odniósł.

Kierunek nacisku zmieniał się z czasem. W pandemii i przy wysokiej inflacji system według części franczyzobiorców zalecał duże podwyżki. W ostatnich miesiącach podpowiada ceny ostrożniejsze, czasem obniżki, i to rodzi tarcia z centralą. Właściciele lokali mają powód, żeby podnosić ceny: koszty prowadzenia restauracji w USA, od płac po czynsz, wzrosły od 2019 roku o 36 procent według amerykańskiego Narodowego Stowarzyszenia Restauracji. Mimo ostrożniejszych zaleceń ruch w lokalach McDonald's w USA spada rok do roku w każdym pełnym miesiącu od marca, szacuje firma analityczna Placer.ai.

Dwóch byłych pracowników Tiger Analytics, firmy prowadzącej platformę, opisało reguły zadawane algorytmowi przez sieć. Podwyżki najpierw dla pozycji bez podwyżki od co najmniej dwóch lat. Podwyżka tylko dla pozycji podrożałych niedawno w co najmniej 30 procentach lokali. Latem bez podwyżek lodów i napojów.

Rozgłos zdobyła cena z 2023 roku. Franczyzobiorca z Connecticut twierdzi w pozwie przeciwko sieci, że narzędzia podpowiedziały mu około 18 dolarów za zestaw z Big Makiem w lokalu przy stanowej autostradzie. Reuters nie zdołał ustalić, co narzędzie faktycznie zaleciło. McDonald's kwestionuje pozew.

W Polsce zalecenie musi dać się zignorować

Pytanie, czy system ceny ustala, czy tylko zaleca, w polskim prawie konkurencji decyduje o legalności. Franczyzobiorca prowadzi lokal na własny rachunek i ryzyko. Franczyzodawca może mu ceny rekomendować, o ile właściciel lokalu ma swobodę ich nie stosować. Wolno też wyznaczyć cenę maksymalną, jeśli sprzedawca może bez konsekwencji sprzedawać taniej. Narzucanie cen sztywnych albo minimalnych Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) zalicza do najcięższych naruszeń. Kara może sięgnąć 10 procent przychodu z roku poprzedzającego decyzję.

Precedens dotyczy gastronomii. W czerwcu 2013 roku UOKiK nałożył ponad 464 tysiące złotych kary na spółkę Sfinks Polska, operatora sieci restauracji Sphinx. Według urzędu franczyzobiorcy od 2000 roku stosowali sztywne ceny spółki, a promocje cenowe wymagały jej zgody. Argument o jednolitym wizerunku sieci urzędu nie przekonał. Karę obniżono później do 50 tysięcy złotych, podaje serwis prawniczy prawo.pl. Urząd pisał wtedy o jednej z niewielu takich decyzji europejskich organów antymonopolowych.

McDonald's nazywa swój portal cenowy „narzędziem, nie nakazem”. W polskiej sprawie z 2013 roku urząd przeanalizował umowy spółki i zasady działania sieci. McDonald's rejestr odstępstw prowadzi sam.

Źródła

  1. Wired, „How to Beat Surveillance Pricing Before It Bleeds You Dry”, 29.09.2026 (wywiad z Lindsay Owens)
  2. Penguin Random House, „Gouged” Lindsay Owens, strona książki, 29.09.2026
  3. Groundwork Collaborative, raport o eksperymentach cenowych Instacart, 09.12.2025 (źródło pierwotne)
  4. ABC7, „Instacart responds to new report on grocery store price experiments”, 10.12.2025
  5. Ustawa o prawach konsumenta z 30.05.2014, art. 12, tekst w serwisie dlajurysty.pl (źródło pierwotne)
  6. UOKiK, „Prawo do informacji. Pytania i odpowiedzi”, odczyt 30.09.2026 (źródło pierwotne)
  7. Komisja Europejska, Your Europe, „Nieuczciwe ceny”, 30.04.2026 (źródło pierwotne)
  8. Komisja Europejska, „Consumer market study on online market segmentation through personalised pricing/offers in the European Union”, streszczenie, 06.2018 (źródło pierwotne)
  9. Freshfields, „Digital Fairness Fitness Check Part 3: Personalisation”, 18.12.2024
  10. Affre i Wspólnicy, „[Omnibus cz.5] Będziemy wiedzieli o zautomatyzowanej indywidualizacji cen podczas zakupów online”, 29.08.2022
  11. Ostrowski i Wspólnicy, „OMNIBUS a RODO: indywidualne dostosowanie ceny”, 23.01.2023 (z cytatem motywu 45 dyrektywy 2019/2161)
  12. Infor, „UOKiK: Omnibus, kontrole w sklepach”, 16.01.2023
  13. Infor za PAP Biznes, „Chatboty, algorytmy, sztuczna inteligencja a prawa konsumenta. Stanowisko UOKiK”, 13.04.2023
  14. Telepolis, „UOKiK bierze AI za łeb. Urzędnicy kontrolują algorytmy”, 24.11.2025
  15. money.pl, „Bilet w polskiej walucie droższy niż w euro dla Niemca. LOT się tłumaczy”, 02.03.2024
  16. Reuters, „Inside McDonald's push to have AI price your Big Mac”, przedruk w serwisie CNBC, 29.09.2026 (źródło pierwotne)
  17. Restaurant Business, Jonathan Maze, „McDonald's has another pricing-related headache”, 30.09.2026 (z oświadczeniem McDonald's i wpisem Jona Bannera)
  18. Engadget, „McDonald's is reportedly using AI to »dynamically« price its burgers”, 29.09.2026
  19. ifirma.pl, „Dyrektywa Omnibus – obowiązki dla sprzedawców”, 06.09.2022
  20. ITHardware, „McDonald's zaczął pytać algorytm, ile powinien cię skasować. Różnice są spore”, 30.09.2026
  21. iTnews, przedruk depeszy Reuters (Waylon Cunningham), „Inside McDonald's push to have AI price your Big Mac”, 30.09.2026 (źródło pierwotne)
  22. Prezes UOKiK, „Decyzja nr DOK-1/2013” w sprawie Sfinks Polska S.A., 25.06.2013 (źródło pierwotne)
  23. Prawo.pl, Krzysztof Sobczak, „UOKiK: Sphinx ukarany za narzucanie restauracjom cen”, 27.06.2013
  24. Prawo.pl, Patrycja Pacholczak, „Praktyki cenowe franczyzodawców a konkurencja rynkowa”, 09.10.2024

Historia zmian

  1. 1 października 2026

    Dopisane: śledztwo agencji Reuters z 29.09 o systemie AI wyceniającym menu McDonald's według okolicy restauracji, odpowiedź sieci z 30.09 i odniesienie do polskiego obowiązku uprzedzania o cenie pod klienta.

  2. 4 października 2026

    Dopisane: nowe szczegóły z depeszy Reutersa o rozliczaniu franczyzobiorców McDonald's z odstępstw od zalecanych cen (30.09) i polska decyzja UOKiK z 2013 roku o cenach narzucanych w sieci restauracji Sphinx.

Czy ten tekst Ci pomógł?

Jedno kliknięcie. Bez podawania adresu e-mail. Dzięki temu wiem, które teksty wymagają poprawy.