Tytuł UNESCO nie daje Devonowi prawa weta wobec kampusu AI. W Polsce o takich projektach też decyduje gmina

Miasteczko Great Torrington w północnym Devonie leży w rezerwacie biosfery UNESCO. Na polach między nim a wsiami Huntshaw i Weare Giffard brytyjska spółka Xlinks chce postawić jedno z największych w Europie centrów danych dla sztucznej inteligencji. Tytuł UNESCO brzmi jak tarcza, tyle że nie ma własnej mocy prawnej.

Projekt ma dwie części. Centrum danych Valeon o mocy do 1,5 gigawata (gigawat to tysiąc megawatów) i magazyn energii z baterii litowo-jonowych o mocy 1,8 GW. Całość zajmie 344 hektary. Spółka podaje na swojej stronie nakłady od 12,2 do 13,8 mld funtów i od 600 do 1200 stałych miejsc pracy. Wybór miejsca uzasadnia klimatem: ani za zimno, ani za gorąco, więc mniej trzeba grzać i chłodzić, a to ma zmniejszać zużycie energii i wody.

Wniosków jeszcze nie złożono. Xlinks zapowiada dwa osobne, oba do rady dystryktu Torridge: jeden dla centrum danych, drugi dla magazynu energii. Dla centrum danych na razie tylko wniosek ramowy (outline, czyli zgoda na zasadę i skalę bez szczegółów projektu), szczegółowy ma przyjść później. Spotkania informacyjne zaplanowane na 14–17 lipca spółka przełożyła na okres po wakacjach.

Przeciwników zmobilizowały dokumenty uzyskane w trybie dostępu do informacji publicznej. Według „The Guardian” z 27 września wynika z nich, że Xlinks rozmawiał z urzędnikami rady od marca 2025 roku, a w kwietniu rada wystawiła list z poparciem projektu co do zasady. Stało się to przed raportem środowiskowym, przed jakimikolwiek konsultacjami i ponad rok przed ogłoszeniem projektu. Rada odpowiada, że rozmowy przed złożeniem wniosku są standardem i nie oznaczają zgody na projekt.

Te same dokumenty zawierały plan terenu niepokazywany publicznie. Dwa największe budynki mają mieć po 335 na 267 metrów i po około 9 hektarów powierzchni zabudowy każdy. Petycję o wstrzymanie budowy centrów danych i magazynów energii poza wyznaczonymi przez rząd strefami rozwoju AI podpisało w kilka tygodni 30 tysięcy osób z całego kraju. Jej autorką jest Cheryl Cottle-Hunkin, członkini zarządu hrabstwa Devon odpowiedzialna za sprawy wsi.

Najwięcej emocji budzi woda. Po najgorętszym lecie w historii pomiarów w północnym Devonie obowiązuje zakaz podlewania wężem. Xlinks zapewnia, że kampus będzie krążył wodą w obiegu i uzupełniał ją głównie deszczówką. Odpowiedź udzielona w trybie dostępu do informacji podaje jednak, że w skrajnym upale i suszy roczne zużycie może sięgnąć około 2,9 mld litrów. Spółka twierdzi, że ten szacunek dotyczy nieaktualnego już projektu.

Rezerwat biosfery UNESCO dzieli się na trzy strefy. Rdzeń obejmuje ściśle chronioną przyrodę, strefa buforowa go otacza, a zewnętrzna strefa przejściowa to według definicji UNESCO obszar, gdzie ludzie mieszkają i pracują, a gospodarka ma się rozwijać w sposób zrównoważony. Program opisuje cele, zakazów budowy sam nie ustanawia.

Wyspa Wight, także rezerwat biosfery, tłumaczy mieszkańcom na swojej stronie, że rezerwaty w Wielkiej Brytanii opierają się na tak zwanym miękkim prawie. Wiążące są krajowe formy ochrony: obszary o szczególnym znaczeniu naukowym, specjalne obszary ochrony siedlisk i ptaków, obszary o wybitnych walorach krajobrazowych. Przewodniczący rady Torridge Doug Bushby zapowiedział, że wnioski Xlinks zostaną rozpatrzone w tych samych granicach prawnych co każdy inny wniosek planistyczny.

W Polsce jest tak samo. Najwyższa Izba Kontroli badała rezerwat biosfery „Karpaty Wschodnie” i 12 marca 2018 roku napisała wprost: rezerwat nie ma miejsca w polskim systemie prawa, można go uznać tylko za nieformalną formę ochrony przyrody, a dokumenty UNESCO nie wiążą prawnie. Takich rezerwatów było wtedy w całości lub częściowo w Polsce dziesięć. W Karpatach Wschodnich faktyczną ochronę dają przepisy o leżących w granicach rezerwatu parkach: Bieszczadzkim Parku Narodowym i dwóch parkach krajobrazowych.

Największy zapowiadany projekt jest dwa razy większy od Devonu. Spółka WBS Power planuje w Lublewie w gminie Choczewo, obok nowej stacji elektroenergetycznej odbierającej prąd z morskich farm wiatrowych, Baltic Data Center Campus o mocy 3,2 GW, w czterech etapach po 800 MW. Pierwszy etap to osiem budynków po około hektarze i 8–10 mld dolarów. Warunki przyłączenia do sieci spółka ma. W marcu dyrektor finansowy Hubert Bojdo mówił portalowi WNP.pl, że spółka czeka na zmianę planu miejscowego i dopiero zaczyna starania o decyzję środowiskową. Globenergia zaznacza, że deklarowanej mocy nie potwierdzają dotąd publiczne dokumenty operatora sieci.

W Domiechowicach w gminie Bełchatów inwestor planuje kampus o mocy 500 MW na ponad 50 hektarach, kilkanaście kilometrów od stacji Rogowiec. W lutym gmina podawała, że warunki przyłączenia na 500 MW są wydane, decyzja środowiskowa jest w toku, a gmina przygotowuje plan strefy przemysłowej. Pod Warszawą, w Regułach w gminie Michałowice, deweloper Hillwood chce postawić cztery budynki na około 40 hektarach, o mocy około 130 MW. Petycję przeciw podpisało według Globenergii około 1,2 tys. osób, a wójt już w 2024 roku nakazał pełną ocenę oddziaływania na środowisko, z hałasem w dzień i w nocy, pracą agregatów awaryjnych i inwentaryzacją zwierząt w promieniu 500 metrów.

Po polskiej stronie nie ma więc żadnego szczególnego trybu dla centrów danych. Są trzy zwykłe bramki: plan miejscowy uchwalany przez radę gminy, decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach i warunki przyłączenia od operatora sieci. Żadne z opisanych źródeł nie podaje, by któryś z trzech projektów miał już decyzję środowiskową.

Karty informacyjne przedsięwzięcia w Regułach, zestawione przez Stowarzyszenie Aktywnych Sąsiadów, podają około 334 tys. metrów sześciennych wody rocznie przy mocy około 130 MW. To około 2,6 tys. m³ na megawat. Liczba z Devonu, 2,9 mld litrów, czyli 2,9 mln m³, rozłożona na 1500 MW daje około 1,9 tys. m³ na megawat. Liczby nie są w pełni porównywalne: szacunek z Devonu opisuje rok ekstremalnej suszy w nieaktualnym już projekcie, a inwestorzy różnie liczą moc. Wynika z nich tyle, że skala obiektu nie przesądza o zużyciu wody. Globenergia wskazuje, że o wpływie centrum danych decydują przede wszystkim lokalizacja i sposób chłodzenia.

Xlinks szuka w Devonie łagodnego klimatu, który ma chłodzić serwery taniej niż gdzie indziej. Rezerwat biosfery tego nie zmieni. Rozstrzygnie rada dystryktu Torridge, a w podobnej sprawie w Polsce rada gminy i wójt.