Szyfr z wojen Napoleona odczytany. Czekał, bo się nie opłacał

Szyfrowany list do francuskiego generała Auguste’a de Marmonta z marca 1809 roku figurował na liście nieodczytanych szyfrów historycznych. 18 września 2026 Carter Church, inżynier od sztucznej inteligencji w SentinelOne, firmie od cyberbezpieczeństwa, opublikował jego pełny odczyt. Pracował z modelem GPT-6 Astra firmy OpenAI, twórcy ChatGPT. Według jego relacji zajęło to około sześciu godzin pracy modelu. Szyfr naprawdę puścił. Odczyt zgadza się co do liczby żołnierzy z rozkazem Napoleona wydrukowanym w 1865 roku.

Tytuły w rodzaju „Napoleon zostawił zagadkę na 217 lat. GPT-6 wystarczyło kilka godzin” z portalu technologicznego ITHardware są więc bliżej prawdy niż przy wielu podobnych doniesieniach. Gubią jednak trzy rzeczy. Listu nie pisał Napoleon. Jedną trzecią szyfru znano wcześniej. A sam Church ocenia, że cierpliwy specjalista poradziłby sobie już w 1970 roku.

16 marca 1809 Napoleon napisał z Paryża do pasierba, Eugeniusza de Beauharnais, wicekróla Włoch. Kazał mu przesłać Marmontowi, odciętemu z wojskiem w Dalmacji, „w liście szyfrowanym i przez inteligentnego oficera” rozmieszczenie wszystkich armii francuskich i sojuszniczych. Rozkaz ma numer 14908. Wydrukowano go w 18. tomie „Correspondance de Napoléon Ier” w Paryżu w 1865 roku.

Odczytany list wymienia te same siedem sił, w tej samej kolejności i z tymi samymi liczbami. Czterdzieści tysięcy Bawarczyków w Monachium i Pasawie. Trzydzieści tysięcy Polaków księcia Poniatowskiego nad Wisłą, z groźbą dla Krakowa. Osiemdziesiąt tysięcy Francuzów w Bayreuth. Tak zgodnego tekstu nie da się wylosować.

Odczyt uzupełnia też lukę w druku. W wydaniu z 1865 roku zdanie o tym, czym Marmont ma się nie dać zatrzymać, urywa się na „garstce” i rzędzie kropek. Szyfrowany list mówi wprost: kilkoma oddziałami albo zbiegowiskiem hołoty. To parafraza z kwatery wicekróla, więc dokładnych słów cesarza nie dowodzi. Liczba Polaków w liście była zresztą przesadzona. Według Churcha Poniatowski miał około 17 tysięcy ludzi, 19 kwietnia stoczył nierozstrzygniętą bitwę pod Raszynem i cztery dni później oddał Warszawę Austriakom.

Nadawcę zdradza pierwsza, jawna linijka. Mowa w niej o listach „z 8, 14 i 20 bieżącego miesiąca”. Pamiętniki Marmonta, dostępne w darmowej bibliotece internetowej Projekt Gutenberg, drukują listy Eugeniusza do generała z dokładnie tymi datami: 8, 14 i 20 marca 1809. Szyfrowany list wyszedł więc z kwatery wicekróla, na rozkaz Napoleona. W samych pamiętnikach go nie ma: po liście z 20 marca następny ma datę 18 kwietnia.

List ma 1300 znaków szyfru w 24 wierszach i 155 różnych symboli. To szyfr homofoniczny: częste litery mają po kilka zamiennych znaków, więc zwykłe liczenie najczęstszych znaków nic nie daje. Francuski historyk kryptologii Daniel Tant opublikował wcześniej tabelę z 33 wartościami liter tego szyfru. Wystarczała na jedną trzecią tekstu.

Najpierw trzeba było przepisać znaki. Jedynym materiałem był skan tablicy z francuskiego pisma wojskowego „Revue historique des Armées” z 1969 roku: 1202 na 1836 pikseli, około dziewiętnastu pikseli na znak. Astra pocięła go na wiersze, odczytała symbole i ustaliła, które ze 175 ręcznie rysowanych kształtów to ten sam znak napisany dwa razy. Dopiero potem ruszyło łamanie.

Samo łamanie to symulowane wyżarzanie, czyli metoda prób i poprawek. Program przypisuje znakom litery na próbę, zmienia je po trochu i zostawia zmiany dające tekst bardziej podobny do francuszczyzny. Jej odmianę do szyfrów homofonicznych opisano w 2019 roku na konferencji o historycznej kryptologii HistoCrypt. Church sprawdził też, czy wynik nie powtarza po prostu znanej historii. Usunął teksty napoleońskie z próbek francuszczyzny, na których program opiera ocenę. Wynik wyszedł ten sam.

Hasło „nieodczytany przez 217 lat” jest skrótem. List pisano po to, żeby Marmont przeczytał go własnym kluczem w 1809 roku. Czy odszyfrowana kopia leży w jakimś archiwum, żadne z opisanych źródeł nie podaje. Satoshi Tomokiyo prowadzi Cryptianę, internetowy katalog nieodczytanych szyfrów historycznych, i sam ostrzega na jej stronie, że wpisane tam dokumenty mogły zostać kiedyś odczytane.

Przy Marmoncie cztery pytania wypadają dobrze.

• Czy treść była znana wcześniej? Wydanie korespondencji z 1865 roku ma tylko rozkaz Napoleona, pamiętniki Marmonta pomijają ten list.
• Czy odczyt zgadza się z dokumentem spoza szyfru? Tak, z rozkazem z 16 marca, liczba po liczbie.
• Czy klucz i program są publiczne? Church udostępnił paczkę z transkrypcją, kluczem 155 znaków i skryptem odtwarzającym odczyt.
• Czy ktoś poza autorem to przejrzał? Tomokiyo oznaczył list jako rozwiązany po zgłoszeniu z 20 września. Opisy w TVP Info, w portalu ITHardware i w serwisie o kryptowalutach Yellow.com nie przytaczają opinii innego historyka ani kryptologa.

List do Marmonta nie jest wyjątkiem. We wrześniu Carter Leffen, również niebędący kryptologiem, ogłosił odczyt niemieckiej depeszy z Enigmy z 1941 roku, nad którą ten sam model pracował około dziesięciu godzin. Daniel Bourdeau, najaktywniejszy zgłaszający według Tomokiyo, według Churcha w kilka tygodni odczytał całkiem albo częściowo ponad trzydzieści szyfrów z takich list. 2 października Tomokiyo dopisał, że zgłoszenia wciąż napływają. 6 października odnotował rozwiązanie od Paola Rossona zrobione z Claude’em, modelem firmy Anthropic.

Church tłumaczy to rachunkiem. Do takiego listu potrzeba francuszczyzny z epoki, oka do 1300 odręcznych znaków i statystyki. Ludzie z tymi umiejętnościami mają ważniejsze zadania niż jedna tablica z pisma wojskowego. List czekał, bo był nieopłacalny.

Najmocniejszym dowodem za odczytem maszyny okazał się zwykły papier. Rozkaz Napoleona wyszedł drukiem 161 lat temu.